ઇતિહાસ

વર્ષ ૧૯૬૮માં ગુજરાત સરકારે વીજળી ડ્યુટી ૩ યુનિટ દીઠ એક પૈસાથી વધારીને યુનિટ દીઠ ૨ પૈસા કરી, જેની અસરરૂપે ડ્યુટીમાં ૬૦૦% જેટલો વધારો થયો. ગુજરાત સરકાર સમક્ષ કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઉદ્યોગની રજૂઆત કરવા તથા રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉદ્યોગના હિતોનું રક્ષણ કરવા ગુજરાત કોલ્ડ સ્ટોરેજ એસોસિએશનની રચના કરવી યોગ્ય જણાઈ. આ પહેલ શ્રી શશીકાંત એમ. પારેખ (સૌરાષ્ટ્ર કેનિંગ એન્ડ કોલ્ડ સ્ટોરેજ કં., રાજકોટ) અને શ્રી ઘનશ્યામભાઈ જી. ઠક્કર (ઠક્કર કોલ્ડ સ્ટોરેજ, ભાવનગર)એ કરી હતી, અને અમદાવાદના પી. સી. ચિબે તેને ટેકો આપ્યો હતો. શ્રી ઘનશ્યામભાઈ જી. ઠક્કર અને શ્રી શશીકાંત એમ. પારેખ ગુજરાત કોલ્ડ સ્ટોરેજ એસોસિએશનના પ્રથમ પ્રમુખ અને પ્રથમ મંત્રી તરીકે નિયુક્ત થયા હતા.

આપણે કોણ છીએ

કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઉદ્યોગ ખાદ્ય પુરવઠા શૃંખલા માટે અત્યંત મહત્ત્વનો છે. તેમાં માલને તેની ગુણવત્તા ગુમાવ્યા વિના, પરિવહન કે વપરાશના સમય સુધી નિશ્ચિત તાપમાન અને વાતાવરણમાં સંગ્રહવામાં આવે છે. આજે ગ્રાહકની માનસિકતા બદલાઈ રહી છે; ભારતમાં કોલ્ડ સ્ટોરેજ એક જ જણસથી અનેક જણસ તરફ વળી રહ્યા છે અને આધુનિક કોલ્ડ સ્ટોરેજની જરૂરિયાત વધતી જાય છે. ૧૦ એરપોર્ટ, ૪૧ બંદરો, સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો અને છ કૃષિ-આબોહવા ઝોન ધરાવતું ગુજરાત વિવિધ પ્રકારનાં ફળ અને શાકભાજી પેદા કરી શકે છે. ગુજરાત વીજળીમાં પુરાંત ધરાવતું રાજ્ય છે અને તેનો કૃષિ વિકાસ દર બે આંકડામાં છે. આ બધાં પરિબળોએ રેફ્રિજરેશન ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવા અને વિસ્તરવાની અનેક તકો ખોલી છે, જેમ કે બટાટા કોલ્ડ સ્ટોર, ડુંગળી કોલ્ડ સ્ટોર, આઇસક્રીમ કોલ્ડ સ્ટોર, માંસ કોલ્ડ સ્ટોરેજ, ફળ અને શાકભાજી પ્રોસેસિંગ, બ્લાસ્ટ ફ્રીઝિંગ, સફરજન અને લીંબુ માટે CA કોલ્ડ સ્ટોર, કેળા અને કેરી માટે રાઇપનિંગ ચેમ્બર વગેરે.

ગુજરાત કોલ્ડ સ્ટોરેજ એસોસિએશનની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૬૮માં કોલ્ડ સ્ટોરેજ સંચાલકોને પ્લાન્ટ સંચાલન અને બટાટા ઉત્પાદનની વિગતોમાં મદદ કરવા તથા વૈજ્ઞાનિક સંગ્રહની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ માટે સભ્યોને માર્ગદર્શન આપવાના હેતુથી થઈ હતી. આજે દેશની કુલ સંખ્યાની સરખામણીમાં ગુજરાતમાં માત્ર ૬% કોલ્ડ સ્ટોરેજ છે, એટલે કે ૩૦૦ કોલ્ડ સ્ટોરેજ કાર્યરત છે; તેમાંથી ૨૧૩ મુખ્ય જણસ તરીકે બટાટા સંગ્રહે છે, ૬૦ કોલ્ડ સ્ટોર મત્સ્ય અને માંસ માટે છે અને બાકીના અનેક જણસના સંગ્રહ માટે છે. ગુજરાત કોલ્ડ સ્ટોરેજ એસોસિએશન સભ્યોની જરૂરિયાતો સમજવાનો અને આપણા ઉદ્યોગની તાજી માહિતી તથા બટાટાના ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વેચાણની વિગતોની આપ-લે કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. GCSA બટાટા સંશોધન સંસ્થા સાથે પણ સંપર્ક રાખે છે. આપણા ૬૦% કોલ્ડ સ્ટોરેજ ૧૫ વર્ષ કે તેથી વધુ જૂના છે. GCSA સભ્યોને સરકારી પ્રોત્સાહન સાથે તેમના પ્લાન્ટ અને થર્મલ ઇન્સ્યુલેશનના આધુનિકીકરણ માટે માહિતગાર કરે છે. આ માટે બાગાયત વિભાગની મદદથી કોલ્ડ સ્ટોરેજના દરેક ક્લસ્ટરમાં બેઠકો યોજવામાં આવે છે. અમારું માસિક બુલેટિન કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઉદ્યોગની આધુનિક ડિઝાઇન અને ટેક્નોલોજીમાં થતા ફેરફારો તથા દેશના અન્ય ભાગોની વિકાસ પ્રવૃત્તિઓની જાણકારીથી સભ્યોને સમૃદ્ધ કરે છે. GCSAએ પૂર અને ભૂકંપ પીડિતોને ઉદારતાથી મદદ કરી છે. આવા મિશન તથા એક્સ્પો અને રોડ શો જેવી પ્રવૃત્તિઓ ખરીદનારા અને વેચનારા વચ્ચે નજીકના સંપર્કનો આધાર બને છે અને આ રીતે ઝડપથી વિકસી રહેલા ગુજરાતના કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઉદ્યોગ માટે ઉદ્દીપકનું કામ કરે છે.

આપણા ઉદ્યોગની સંભાવનાઓ સમજવા અને સભ્યોની સમસ્યાઓ તથા મુશ્કેલીઓની રજૂઆત કરવા GCSA ગુજરાત વીજ નિગમ લિ., ફૂડ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિ., રાજ્ય સરકારના વિવિધ વિભાગો અને બટાટા સંશોધન સંસ્થા જેવી સરકારી સંસ્થાઓ સાથે પણ સંપર્ક રાખે છે. GCSAએ સરકારી પ્રોત્સાહનો અને એનર્જી ઓડિટરના સહયોગથી ઊર્જા બચત અભિયાન હાથ ધર્યું છે. GCSAની વેબસાઇટ gcsa.org.in કૃષિ જણસની જાળવણીની વિગતો, ગુજરાતના જુદા જુદા ભાગોમાં કોલ્ડ સ્ટોરેજનાં સ્થળ અને ક્ષમતા, સભ્યો માટે વેન્ડરની વિગતો અને કાર્યક્રમોની માહિતી માટે ઉપયોગી છે. GCSA દેશના જુદા જુદા ભાગોમાં વાર્ષિક સાધારણ સભા યોજે છે, જ્યાં મશીનરી ઉત્પાદકો તેમનાં ઉત્પાદનો પ્રદર્શિત કરે છે અને આમંત્રિત નિષ્ણાતો કોલ્ડ સ્ટોરેજ સંચાલનની નવીનતમ પદ્ધતિઓ શીખવે છે. સભ્યો પણ પોતાની સમસ્યાઓ રજૂ કરે છે અને એસોસિએશનના હોદ્દેદારોને કીમતી સૂચનો આપે છે.

પડકારો

કોલ્ડ સ્ટોરેજ ઉદ્યોગ ઊંચા જોખમવાળી મૂડી અને ઓછા નફાવાળો ઉદ્યોગ છે. વાજબી ભાવે જમીનની ઉપલબ્ધતા, રેફ્રિજરેટેડ પરિવહનનો નબળો સહયોગ, કોલ્ડ સ્ટોરેજની જગ્યાનો મહત્તમ ઉપયોગ, વીજળીનો ઊંચો ખર્ચ અને મજૂરોની ઉપલબ્ધતા ઉકેલવા જેવા મુખ્ય મુદ્દા છે. આવાં પરિબળોને ધ્યાનમાં લેતાં દેશમાં આયોજિત વિકાસ જરૂરી છે.

મિશન T-2

બટાટા ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં ચીન પછી બીજા ક્રમે છે. દેશના આશરે ૨૪ મિલિયન ટન સંગ્રહ ક્ષમતા ધરાવતા ૫૩૮૬ કોલ્ડ સ્ટોરમાંથી ૭૭% કોલ્ડ સ્ટોર મુખ્ય સંગ્રહ જણસ તરીકે બટાટા પસંદ કરે છે. GCSAના નિરીક્ષણ મુજબ સંગ્રહના ગાળામાં ૩ થી ૫% જેટલો વજન ઘટાડો થાય છે, જે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગની ટેક્નોલોજી અપનાવવાથી ઘટીને ૧/૨% થઈ શકે છે. આ ટેક્નોલોજીનો CPRIની મદદથી CSIOમાં સફળ પ્રયોગ થયો છે. તાપમાન, ભેજ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કમ્પ્યુટર દ્વારા ચોકસાઈથી જળવાય છે, જેથી વજન ઘટાડો ઓછો થાય છે અને ઉપજની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે છે. આવા વાતાવરણમાં ગાજર, કોબીજ, તરબૂચ જેવી અન્ય જણસો પણ સંગ્રહી શકાય.